ATAÇ

ATAÇ’IN DİL DEVRİMCİLİĞİ
Uğur ARSLAN

Dil devriminin, öztürkçe projelerinin esas amacı ne idi? Görünürde dili yabancı kelimelerden arındırma söylemi öne çıkarılıyordu. Böyle bir amaç son derece makul ve masum karşılanırdı. Ancak Nurullah Ataç gibi öztürkçeciliğin öncülüğünü yapan edebiyatçılar dildeki arapça ve farsça kelimelerin ayıklanması durumunda ortada Türkçe diye bir dilin kalmayacağını, ortada kalana dil denemeyeceğini gayet iyi biliyorlardı. Bundan dolayı Ataç en baştan beri Latince ve Yunancanın okullarda zorunlu ders olarak öğretilmesini hararetle savundu. Hatta Oktay Rıfat’ın Dünya Gazetesi 28 Şubat 1957 nüshasında aktardığına göre Ataç ‘Latince ve Yunanca okullara konsun, öztürkçeden vazgeçerim’ derdi.
Ataç öztürkçe meselesine maddi çıkar kaygısıyla girişmediğini söyler. O’nun bir ideali vardır, ideali Türkiye’yi batılı bir memleket, insanını batılı insan haline getirmektir, bu ülküsü doğrultusunda ömrünü harcar. ‘Dil işine girişmem bir çıkar kaygısıyla değildir. Alıklar benim şuna buna yaranmak için öz-türkçeye özendiğimi sanırlar. Oysa ki ben öz-türkçe için nice kazançları teptim, rahatımı kaçırdım. Üzdüm kendimi, adımı deliye çıkarttım.’ (Diyelim’den) ‘Yazıdan beklediği para olsaydı çoktan han hamam sahibi olurdu.’(Bedri Rahmi Eyüpoğlu, Cumhuriyet Gazetesi, Mayıs 1957)
‘Türk toplumu medeniyet değiştirmiştir. Medeniyet değişikliği beraberinde dil değişikliğini de getirir. Yeni bir medeniyet dairesine girildiğine göre, bu medeniyetin temeli olan Yunanca ve Latince çocukluktan itibaren öğretilmelidir. Türk insanı ancak bu yolla batılı gibi düşünebilir.’ (Alev Sınar Çılgın) Ataç şöyle der: ‘ Bir kişi hangi toplumda yetişmişse o toplumun çocuğudur, edindiği bilgiler ne olursa olsun düşüncesi o toplumun ürünüdür. Bizim söylediğimiz ise bu toplumda şu bu bireyin birtakım bilgiler edinmesi değil, toplumun değişmesi, eski düşüncesinden ayrılıp batı dünyasının düşüncesine geçmesidir. Bizde yıllardan beri Fransızca, Almanca, İngilizce öğrenenler yetişti, içlerinde o dilleri iyi bilenler de oldu; toplumu hiç de etkilememiş olduklarını da söyleyemeyiz; ancak onların etkisi yüzeyde kaldı, derinlere işleyemedi. Yunanca ile Latincenin etkisi ise ondan daha ileri gitsin istiyoruz. Bunun için onları ortaokuldan, belki de daha önceden başlayarak çocuklarımızın hepsine öğretmemiz, onları edebiyat öğretiminin temeli olarak almamız gerektir. Bu ülkede Fransızca, Almanca, İngilizce öğrenenler bize ancak batı dünyasının özlemini getirebildiler, bizde dıştan batılılara benzeme hevesini uyandırdılar. Bugün artık o özlemle, o hevesle yetinemiyoruz. Dilediğimiz Batı dünyasına benzemek değil, Batı dünyasından olmaktır. Bunun içindir ki çocuklarımızı Batılı çocukların yetiştikleri gibi Latince ve Yunancayı öğreterek, kafalarını o dillerin eserleriyle yoğurarak yetiştirmemiz gerektir.( Ataç, Batıya Doğru)
Net bir şekilde görülüyor ki öz-türkçecilik bahane, asıl amaç batılılar gibi olmak değil, adıyla-sanıyla, etiyle-buduyla, kanıyla-canıyla batılı olmak. Ataç bu hedefi gizlemiyordu, açık açık ilan ediyordu. Osmanlı Türkçesi batılılaşmanın önünde bir engel olarak duruyordu, bu engelin kaldırılması gerekiyordu. Bir milletin diline doğrudan bütünüyle savaş açılamayacağına göre öztürkçecilik şahane bir kamuflajdı.
Öztürkçecilik akımının öncülüğünü, Nurullah Ataç gibi Osmanlı edebiyatını çok iyi bilen bir ismin yapması manidardır. Tanpınar’ın ifadesiyle içtikleri rakıdan ziyade okudukları edebi metinlerin ve şiirlerin hazzıyla sarhoş oldukları nice buluşmaları vardır. Divan şiirini bilip de sonradan öz türkçeci kesilmesi yakın dostu Tanpınar’ın kafasının almadığı bir şey. Tanpınar, Ataç’ın ölümü üzerine Cumhuriyet Gazetesi’ndeki 4 Haziran 1957 tarihli yazısında: ‘Dil meselesi yüz seneden beri cemiyetimizin en keskin, keskin, hatta öbürlerini yutmağa hazır meselesidir. Nurullah’ın onunla meşgul olması tabii idi. Fakat ona yalnız akıl hesabıyla gitmesi, o abes safçılığa düşmesi, bir cemiyeti en canlı meselesinde bir takım imkansız ‘’dileme’’ ler karşısında bırakması, en halis Türkçe kelimeleri dilden atmağa kalkması bir türlü anlayamadığım şeydir. O, milletimizin dilini en iyi konuşan adamdı, bir klan diliyle konuşmaya kalkıştı. Ne yazık.’
Ataç, öztürkçeciliği o kadar ifrata götürüyor ki Ataç Türkçesi diye bir kavram ortaya çıkıyor. ‘Öz-türkçe konusunda işi onun kadar ileri götüren bir başka yazar yoktur.’ (Nurettin Şazi Kösemihal, Cumhuriyet Gazetesi, 14 Haziran 1957) ‘Yeni yeni kelimeler üretirken, yabancı kelimeleri atarken aşırı olduğunu kendisi de biliyordu, bir dilin ne dereceye kadar özleşebileceğini de biliyordu, ama bir devrimi gerçekleştirmek için aşırı olmak gerekirdi.’ (Tahsin Yücel, Varlık, 1 Haziran 1957) ‘Bir fikre inandı mı, onu taassuba varan bir inatla savunurdu. Çocukken de bu inadı yüzünden ne kadar dayak yediğini ve yine de dediğinden hiç şaşmadığını bütün Galatasaraylı arkadaşları pek iyi hatırlar. O’nun en orijinal tarafı bu keçi inadıydı. Yoksa akıl, can, hasta…gibi artık tamamıyla bizim malımız olmuş binlerce kelimenin değiştirilemeyeceğini iyi bilirdi’ (Vedat Nedim Tör, Tercüman Gazetesi,22 Mayıs 1957) Demek ki bilmiyordu, anlamıyordu. Anlasaydı tilcik (sözcük), köğük (mısra), sayrılar evi (hastane), sağın (hekim) gibi sözcükler uydurma derdine düşmezdi.
‘Son yazıları, kullandığı yeni üretilmiş kelimelerin bolluğu yüzünden hemen hemen okunamaz hale gelmişti. Bunu biliyordu. Gene de tuttuğu yoldan hiçbir şekilde geri adım atmadı.’ (Yaşar Nabi, Varlık, 1 Haziran 1957) ‘Aşırılığa kaçmadan devrimlerin gerçekleşemeyeceğine inanırdı.’ (Adnan Benk, Dünya, 18 Mayıs 1957) Bir yazar, Ataç’ın öz-türkçe konusundaki aşırı tavrını şöyle takdis eder: ‘Dikine gitmek öncülüğün şanındandır’(Sabahattin Eyüpoğlu, Yeni Ufuklar,1957)
Nurullah isminin kullanılmasından hazzetmezdi, Ataç denmesini isterdi. ‘Devrimci yönüne daha uygun bulurdu bunu’ (Necati Cumalı, Varlık, 1 Haziran 1957)