Giriş Sayfam Yap Favorilere Ekle Sitene Ekle Arşiv RSS
ANASAYFA KOMŞULAR UYANSA YETER! YAZARLAR KÜNYE İLETİŞİM
KÜLTÜR SANAT BİZİM KİTAPLIK AKTÜALİTE TARİH POSTASI EDEBİYAT VE DÜŞÜNCE DOSYA GEÇMİŞ DOSYALAR ARŞİV
» EMİNE GÜLER - 19.YY DA İZMİR’DE KÜLTÜREL HAYAT -EĞİTİM KURUMLARI-
05 Eylül 2013 Perşembe 15:00
12
14
16
18

19.YY DA İZMİR’DE KÜLTÜREL HAYAT

 

HAMMM.jpgEski anlayışa bağlı eğitim ve öğretim kurumlarının yanı sıra Tanzimat'ın ilânından sonra Osmanlı'nın çeşitli merkezlerinde modern eğitim kurumlarının peş peşe açıldığım biliyoruz. İzmir'de ise 1858'de rüştiyenin açılmasından sonra, özellikle II. Ab-dülhamit döneminden itibaren modern eğitim kurumlarının sayısında büyük bir artış görülmektedir. Böylece Hamidiye Sanayi Mektebi 1868'de, modern usulde eğitim veren ilk ilkokul olan Teshiliye Mektebi 1873'te, Darülmuallimin Mektebi 1878'de, sonraları Türk çocuklarının da devam ettiği Kızüçullu Amerikan Koleji ilk şekliyle 1878'de Saint Joseph Koleji 1881'de, İzmir'in en önemli eğitim kurumu olan Mekteb-i îdadi-i Mülki 1886'da, İnas Rüşdiye Mektebi, 1890'da Jandarma Alay Mektebi, 1907'de, Darülmuallimât   Mektebi ve Şimendifer Mektebi, 1915'te açılır. Bu okullardan özellikle Mekteb-i İdadî'nin sonraki adıyla İzmir Sultanisi ve Atatürk Lisesi- İzmir'in fikir ve sanat hayatında çok önemli bir role sahip olduğunu, daha açık bir ifadeyle ünlü fikir ve sanat adamlarının öğretmen olarak çalıştığı bu okulda Türk fikir ve  siyaset  hayatında önemli görevler üstlenmiş birçok kişinin yetiştiğini belirtelim.

       Bu dönemde özel eğitim kurumlarının sayısında da dikkate değer bir artış vardır. İlk olarak 1886'da açılan Terakki Mektebi adlı özel okuldan sonra 1897'de Mahmut Nedim'in açtığı Menba-ı Füyuzat ve 1899'da Yusuf Rıza Efendi'nin açtığı Darülirfan mektepleri Ege bölgesine yayılan şubeleriyle yıllarca birçok genci yetiştirdiği gibi İzmir'in tanınmış kişilerinin de öğretmenlik yaptığı okullar olur. II. Abdülhamit ve II. Meşrutiyet dönemlerinde açılan bu özel eğitim kurumlarının sayısı yirmiye yakındır.

  Cumhuriyet döneminde ise kolaylıkla tahmin edilebileceği gibi resmî ve özel ilk ve orta öğretim kurumlarının sayısında bir patlama olmuştur. O kadar ki bunların sayısını tam olarak tespit etmek bile mümkün değildir. Harf inkılabının yapılmasından sonra, yani 1928'den itibaren açılan Millet Mektepleri ise başlı başına bir araştırma konusu teşkil eder. Bu konuda bir fikir vermek üzere İzmir valiliğinin halka okuma yazma öğretmek üzere vilâyette altı bin Millet Mektebi açılmasını kararlaştırdığını söyleyelim. Modern eğitim kurumlarının sayısındaki büyük artışın yanı sıra Cumhuriyet döneminin başka bir üstünlüğü, İzmir'de yüksek öğretim kurumlarının açılmaya başlaması olmuştur. Nitekim Yüksek İktisat ve Ticaret Mektebi 1944'te açılır, bundan dokuz yıl sonra da Ege Üniversitesi kurulur. İzmir fikir ve sanat adamlarının büyük kısmı, ya bu okullarda yetişmiş ya da bu okullarda öğretmenlik yapmış kişilerdir. Mahmut Esat Seydişehir, Halit Ziya, Tevfik Nevzat, Bıçakçı zade Hakkı, Ziya Sükûn, Yusuf Rıza, Akil Koyuncu, Baha Tevfik, Hasan Vasfi  Menteş, Mustafa Necati, Esat Çınar, Hakkı Baha Pars, Kemal Emin Bara, Rıfat Ahmet Morali, Asım Kültür, İsmet Kültür, Fuat Edip Baksı, Cezmi Tahir Berktin, Ziya So-mar bu konuda ilk anda akla gelen isimlerdir. Bu okullarda öğretmenlik yapanların bir kısmı, ilgili oldukları edebi ve fikri alanlardaki eserlerinin yanı sıra öğrencileri için de birçok ders kitabı kaleme almışlardır".

       Önemli bir kültür kurumu olan basın yayın merkezlerine gelince, gayri Müslim toplulukların 17. yüzyıl sonundan itibaren kurdukları matbaalardan sonra Türklere ait ilk matbaa, 1868'de kurulan Aydın Vilâyeti Matbaası'dır. Bu matbaanın kuruluşu, Türkçe kitap ve gazeteler tarihinde önemli bir dönüm noktasıdır. Esasında İzmir'de daha önceki yıllarda başka matbaalarda az sayıda da olsa Türkçe eserler basılmıştı. Söz gelişi Hasan Servetin 1849'da Tahmis-i Servet ber Miraciye-i Sabit adlı taşbasma kitabı bunlardan birisidir. Nasıf Melufun 1853-1854 yıllarında bastırdığı Türkçe eserler ise Davero-ni ve Sucuoglu (Sougiolli) Matbası'nda basılmıştı. Aydın Vilâyet Matbaası'ndan sonra Türklerin kurduğu veya Türkçe kitap basan matbaalar arasında en önde gelenleri, Hizmet, Ahenk, Şems, Keşişyan, Marifet, Mizanülhukuk ve Bilgi matbaaları olmuştur.

FERDA.jpg       Öte yandan İzmir, Osmanlı basın tarihinde İstanbul'dan bile önceye giden bir geçmişe sahiptir. Söz gelişi imparatorlukta ilk Fransızca gazete, Le Smyrneen adıyla 1824'te, ilk Rumca gazete ise Fiîos ton Neon adıyla 1831'de İzmir'de çıkmıştı. Bunların arkasından gelen Ermeni ve Musevi gazetelerinden sonra Türkçe ilk gazete 1869'da Mehmet Salim Efendi'nin çıkardığı Aydın adlı vilâyet gazetesidir. Mehmet Salim, 1872'de İz­mir'in ilk yarı resmî gazetesi olan Devir'i çıkarmıştı. Bunun arkasından Türkçe ilk mi­zah gazetesi olan Kara Sinan 1875'te, ilk edebiyat dergisi Nevruz ise 1884'te yayın dün-yasma çıkarlar. Bu tarihlerden sonra II. Abdülhamit, II. Meşrutiyet ve Cumhuriyet devirlerinde gitgide artan sayıda gazete ve dergi yayımlanır. Bu konuda bir fikir vermek için Latin alfabesinin kabul edildiği 1928 yılına kadar İzmir'de 136 gazete ve derginin çıktığım söyleyelim. Cumhuriyetin ilânından sonra bu sayının daha yüksek rakamlara ulaştığı kuşkusuzdur. 1850-1950 arasında uzun süre yaşayan ve oldukça etkili olan gazete ve dergiler arasında Hizmet, Ahenk, İzmir, Köylü, Anadolu, Sada-yı Hak (sonradan Halkın Sesi), Yeni Asır, Demokrat İzmir gazeteleriyle Muktebes, Gencine-i Edep, Fikirler, Ziraat ve Ticaret Gazetesi, Kültür ve Kovan dergilerini sayabiliriz.

   Bütün bu matbaaları ve bunlarla bir arada bulunan gazete ve dergi idarehanelerini İzmir'in fikir ve edebiyat dünyasını şekillendiren önemli merkezler olarak kabul etmek gerekir. Gerçekten de birçok fikir ve sanat adamı bu merkezlerin asıl itici gücü olmuşlar veya birçok yazar, yazı ve edebiyat tecrübelerini bu yerlerde kazanmış, adeta buralardan yetişmişlerdir. İlk yazı veya eserlerini bu gazete ve dergilerde yayımlayan genç yazarlar daha sonra Ege bölgesi veya Türkiye çapında tanınmışlardır. Halit Ziya, Tevfik Nevzat, Eşref Tokadizade Sekip, Türkçü Necip, Mahmut Fuat, Bıçakçızâde Hakkı, Ma-raşlı Kâmil, Yenişehirlizâde Halit Eyüp, Kantarağası Ömer Selâhattin, Ahmet Cemil, Baha Tevfik, Sahabettin Süleyman, Hafız İsmail, Hüseyin Rıfat, Hüseyin Avni Ozan, Zeynel Besim Sun, Orhan Rahmi Gökçe, Mehmet Sim Sanlı, Besim Akımsar, Halikarnas Balıkçısı ve Kemal Bilbaşar gibi ünlüler, yazı hayatının önemli bir kısmını bu gazete ve dergilerde geçiren ve bu yolla ünü yayılan yazarlardır. Muallim Sadi, Ömer Seyfettin, Akil Koyuncu, Arif Oruç, Ahmet Talat Onay, Naci Sadullah gibi bir kısım yazarlar da daha önce başladıkları yazı veya edebiyat hayatının önemli bir kısmını İzmir'de geçiren tanınmış yazarlar arasındadır. İzmir'in din ve etnik köken açısından karışık olan yapısı dolayısıyla Gad Franko, Avram Galanti, Selim Mizrahi, Pertev Levi, Çürükçüoğlu Nikolaki, Istavri Fikri, Panayot Mümtaz gibi Musevî ve Rum yazarlar da bu gazete ve dergilerde yazıyorlardı. Öte yandan esasen Rum, Musevî ve Ermeni olmakla birlikte Türkçe veya Türkçe-Rumca ve Türkçe-Musevice gazeteler çıkaran Corci Bubli, Grigorios Karydis ve Moiz Fresko gibi gazete sahipleri ile Bıçakçızâde Hakkı gibi hem Türkçe hem Rumca gazete çıkaran Türk gazeteciler de vardı.

ZZZZ.jpg   Bu gazete ve dergiler yöreyle ilgi konulardaki rollerinin yanı sıra bütün Türk fikir ve sanat hayatında etkili olacak faaliyetlere de sahne olmuşlardır. Halit Ziya birçok edebî yemliği İzmir'de Hizmet gazetesindeki eserleriyle gerçekleştirirken, Necip Türkçü, Türk dilinin sadeleşmesi tarihinde önemli olan fikirlerini gene aynı gazetede ortaya koymuş ve bu fikirler Ömer Seyfettin vasıtasıyla Selanik'te başlayan Yeni Lisan hareketinde de etkili olmuştur. Türk hiciv sanatında yeni bir yol açan Eşrefin ünü de bu gazete ve dergiler vasıtasıyla yayılmıştır. Halikarnas Balıkçısı ise bütün Türkiye çapında sevilen ve okunan eserlerini Bodrum ve İzmir'de kaleme almış ve İzmir gazetelerinde yayınlamıştır. Bunlar, edebiyatımızda daha önce başlayan Nev-Yunanîlik hareketini yaygınlaştıran eserler olmuştur. Bu bakımdan genel Türk edebiyat ve fikir tarihinin yazılmasında İzmir basını, görmezlikten gelinemeyecek önemli bir kaynak durumundadır.

   Bu gazete ve dergiler birçok edebî ve fikrî faaliyetin yanı sıra siyasî konularda da önemli roller oynamıştır. Sultan Abdülhamit, II. Meşrutiyet ve Cumhuriyet dönemlerinde Jön Türklük hareketi, siyasî çekişmeler, parti mücadeleleri sansürün elverdiği ölçüde İzmir basınına da yansımıştır ki bunlar ayrıca araştırılması gereken konular arasındadır. Bu konuda birkaç örnek olmak üzere Mehmet Salim'in 1872-1873'te Devir gazetesinde çok cesur bir yayın politikası takip ettiğini, Tevfik Nevzat'ın idaresinde olduğu yıllarda Hizmet'in inkılâpçı siyasî fikirler noktasında önemli bir merkez oluşturduğunu, İzmir'de yetişen ve İştirakçi Hilmi adıyla ün kazanan Hüseyin Hilmi'nin II. Meşrutiyet devrinde İstanbul'daki sosyalist hareketlerde önemli bir rol oynadığını, Osmanlı döneminde çıkan ilk sosyalist gazetenin Gdve adıyla 1908 aralığında İzmir'de çıktığını, Cumhuriyet dönemindeki Serbest Fırka hareketinde de İzmir gazetelerinin gerçekten önemli bir rol oynadığını söyleyelim.

   Burada önemli bir kültür ve sanat kurumu olan tiyatro üzerinde de durmamız gerekiyor. İzmir'de Levantenler ve gayri müslim topluluklar arasında 17. yüzyıldan itibaren görülmeye başlayan tiyatro faaliyetleri, zamanla Türk çevreler arasında da yayılmıştır. Fransa, İtalya ve Yunanistan'dan gelen tiyatro kumpanyaları ve 1830'da Rumlar tarafından ilk defa olarak bir tiyatro binasının yapılmasından sonra, özellikle Ermeni tiyatro sanatçıları İstanbul ve İzmir'de kurdukları tiyatro kumpanyalarında Türkçe  eserler sahnelemeye başlamışlar ve 19. yüzyılda Türkler arasında bir tiyatro kumpanyası ünlü Ermeni tiyatro sanatçısı Benliyan Efendinin 1890'da kurduğu tiyatrodur.  II. Abdülhamit döneminde oldukça canlı bir manzara gösteren tiyatro, II. Meşrutiyet döneminde daha büyük bir gelişmeye sahne olur. Başka yerlerden gelen tiyatro kumpanyalarının yanı sıra bu dönemde İzmirli tiyatro "heveskârları" birçok kumpanya kurmuşlardı. Bunlardan belli başlıları şunlardır: İzmir Heveskâran Tiyatro Cemiyeti (1909), Sahne-i Badeyi Milli Tiyatro Heyeti (1911), Temsil-i Vekayi Hahişkâram (1914), Türk Sahnesi (1918), Şark Temaşa Derneği (1920), Anadolu Temaşa Heyeti (1923). II. Meşrutiyetin önde gelen tiyatrocu-ları Behçet Sırrı, Ahmet Cevdet, Sami, Genç Ağa zade Nuri ve Komik Kemal gibi İzmirli veya İzmir'e yerleşmiş gençlerdir. II. Meşrutiyet'ten Cumhuriyetin ilanına kadar İzmirli gençlerin sayısı on sekizi bulan tiyatro veya sinema salonunda sahneye koyduğu oyunlar, sayı itibariyle 130'u aşmaktadır ve bunlar arasında Mehmet Sırrı Sanlı, Mahmut Reşat Turgay, Melek zade Fuat, M. Sezai Söker gibi İzmirli yazarların yazdığı tiyatro eserleri önemli bir yer tutmaktadır.

Bütün bu canlılığa rağmen Bursa ve Adana'dakine benzer şekilde İzmir'de bir şehir tiyatrosunun kurulması ancak Cumhuriyet döneminde mümkün olabilmiş ve 1946'da kurulan İzmir Şehir Tiyatrosu, Avni Dilligil'in oluşturduğu bir sanatçı kadrosuyla dört yıl süreyle Kültür park’taki Sergi Sarayında ve Halk Evi Sahnesi'nde birçok oyunu sahneye koyduktan sonra 1950'de kapanmıştı.

izmir.jpgBu dönemde yukarıda üzerinde durduğumuz kültür kurumlarının yanı sıra sosyal ve kültürel dernek ve kulüplerin ve ayrıca bazı meslek kuruluşlarının da fikir ve sanat hayatında önemli roller oynadığını biliyoruz. Bunlardan özellikle Türk Ocağı üzerinde durmamız gerekiyor. Türk Ocağı'nın 1912 Martı'nda İstanbul'da kurulmasından sonra aynı yılın Ağustos’unda resmen açılan İzmir merkez şubesinden sonra zamanla İzmir ve ilçelerindeki şube sayısı on ikiye yükselmişti. Türk Ocağı İzmir merkez şubesinin ilk başkanı, devrin önde gelen fikir adamlarından Necip Türkçü idi.  II. Meşrutiyet devri İzmir'inin en önemli kültür  merkezlerinden olan Türk Ocağı şubelerinde gençler sık sık toplanıyor, burada düzenlenen konferans ve konserleri takip ediyorlardı, İzmirli gençlerin kurduğu tiyatro kumpanyalarını da destekleyen ve teşvik eden Türk Ocakları, Mütereke’de Yunan işgal tehlikesi karşısında halkı bilinçlendirmek ve direnişe teşvik etmek konusunda da önemli bir rol oynamıştır. Bu sırada ocağın merkez şubesinin en aktif gençleri arasında, bazıları Cumhuriyet Türkiye’sinde de önemli mevkiler üstlenecek olan Mustafa Necati, Vasıf Çınar, Esat Çınar, Ragıp Nurettin, Haydar Rüştü Öktem gibi tanınmış isimler vardı. Tiyatrodan başka bazı gazete ve dergilerin yayınını da destekleyen İzmir Türk Ocağı merkez şubesi, yayımladığı kitaplar ve açtığı sergiler bakımından da dikkate değer bir faaliyet içinde olmuştur. Meselâ Ahenk'in 30 Haziran 1927 tarihli sayısındaki bir haberden öğrendiğimize göre Ocak, bu tarihte bir İzmir Ressamları Sergisi açmış ve İzmir'in ilk resim sergisi olarak düzenlenen bu sergide Kadri, Refet, Binbaşı Nazmi, Turgut, Ali Nazmi, İlhamı Emin ve Kâzım Beylerin resimleri sergilenmişti.

Türk Ocaklarının 1931'de kendisini feshetmesi ve yerine halk evlerinin kurulmasından sonra açılan İzmir Halk Evi Şubesi ve bağlı şubeler de hemen hemen aynı işlevleri daha etkin bir şekilde yürütmüştür. İzmir Halk Evi, o yıllarda Türk Ocağından çok daha geniş bir teşkilat yapısına sahipti. 1937 yılma ait bir rapordan" anlaşıldığına göre bu tarihte İzmir Halk Evinde mevcut şubeler veya çalışma kolları şunlardı: Dil, Tarih Edebiyat Şubesi, Ar (Müzik, Resim, Mimari) Şubesi, Gösterit (Tiyatro) Şubesi, Spor Şubesi, Sosyal Yardım Şubesi, Halk Dersaneleri ve Kurslar Şubesi, Kitapsaray ve Yayın Şubesi, Köycüler Şubesi, Müze ve Sergi Şubesi.

Çıkardığı ve desteklediği dergiler -ki bunlar arasında en önemlisi Fikirler dergisidir, gazeteler ve kitapların yanı sıra sahnelediği oyunlar ve düzenlediği kurs ve konserler vasıtasıyla da bu kurum halkın kültürel düzeyinin yükselmesinde çok önemli bir rol oynamıştır. Başkanlığını Mustafa Rahmi Balaban ve Vedide Baha Pars gibi tanınmış şahsiyetlerin yaptığı İzmir Halk Evi'nde Benal Nevzat, Şükrü Osman Şenozan, Hakkı Baha Pars, Asım ve İsmet Kültür, Hüseyin Avni Ozan, Murtaza Gürkaynak, Hasim Nezihi Okay, Nuri Erkoldaş ve Kemal Bilbaşar gibi tanınmış yazarlar da aktif bir şekilde çalışmış ve halk evinin imkanlarıyla birçok eserler meydana getirmişlerdi. Gerçekten de halk evinin Fikirler dergisinde ve ayrı bir kitap halinde yayımladığı ve yayımını teşvik ettiği eserler, bugün İzmir ve Ege bölgesinin tarihi konusunda kaynak işlevi gören önemli eserler arasındadır. İzmir Halk Evi'ne bağlı yazarlar içerisinde Mustafa Rahmi Balabanın 85 eserle en verimli yazar olarak başta geldiğini bu vesileyle belirtelim. İzmir'in fikir ve kültür hayatında Türk Ocağı ve Halk Evi dışında ikinci derecede bir önem taşıyan dernek ve kulüpler vardır. Bunların bir kısmında siyasî amaçlar ön plandadır. Arnavut Kulübü ile ittihat ve Terakki Cemiyeti'nin İzmir şubesine bağlı olarak açılan İkiçeşmelik, Tilkilik ve Karşıyaka Kulüpleri bu türdendir. Ancak yine de bu kulüplerde kültürel mahiyette birçok konferans düzenlendiği, kulüp adına eserler yayımlandığı görülmektedir.

Bu dönemde kurulan derneklerin bir kısmı, aynı zamanda birer gazete veya dergi yayımlayarak şehrin fikir ve kültür hayatını zenginleştirirler. Böylece 1908 kasımında Bekir Behlülun öncülüğünde kurulan Aydın Vilayeti Davavekilleri Cemiyeti Mizanül-hukuk dergisini (Kasım 1908), Boykotaj Cemiyeti Gâve, Nevresidegân-ı Maarif Cemiyeti t Ferda-yı Temmuz (Aralık 1908), Mürettibin-i Osmaniye Cemiyeti Muharrir (Mayıs 1909) gazetelerini, merkezi İstanbul'da olan Halka Doğru Cemiyeti İzmir Şubesi ise Flalka Doğru dergisini (Şubat 1919) çıkarır.

 


  Yorumlar
Henüz yorum yapılmamış

  Yorum Ekle

Ad Soyad :
E-Posta :
Mesaj :
Güvenlik Kodu :


 

                            

YAZARLAR
UFUK KÜÇÜK
--------UFUK KÜÇÜK----PİŞMANLIĞA MUŞTU---
SEDA Ç.
SAYIN SEN
YİĞİT KOÇ
İYİLİK ANLAYIŞLARI
UĞUR GÜVEN
----------ŞAŞIRMAK HAKKINI ELDE BULUNDURMAK-------------
REŞAT BAŞER
OSMANLI TUĞRASI BİZDEN ÖNCE
SAMİ EREN
SAHİ, İSMET ÖZEL 15 TEMMUZ AKŞAMI NEREDEYDİ?
RIFAT TÜRKARSLAN
DİNDARLIK
ASYA DENİZ
----ASYA DENİZ----SİYASETİ HEYBENİZDEN ATIN BİR KENARA
YASEMİN KARAMANLI
BAYRAM EĞLENCE MİDİR?
CİHAD YURDABAKAN
CEMİL MERİÇ:ENTELEKTÜEL BİR ÜS
TUĞBA ÖZDEMİR
ÖFKELİYİM
RAMAZAN EGE
----MEZHEP SAVAŞLARI YAHUT BİRLİKTELİK KAYGILARI ----
TAYFUN DEMİR
KISA NOTLAR -I-
ÇOK OKUNANLAR bu hafta | bu ay
ÇOK YORUMLANANLAR bu hafta | bu ay | bu yıl
İstatistik

Site En iyi Mozilla Firefox ve Chrome Tarayıcısıyla 1024x768 Çözünürlükte Görüntülenir. Tüm Hakları Saklıdır.

AKLIMIZA DÜŞÜNCE 2011

EDİTÖR